Van xả và van một chiều trong bơm/kích thủy lực không giữ áp

Trong bơm và kích thủy lực tay chỉ có hai loại van làm gần hết việc: van một chiều giữ dầu không chảy ngược, và van xả cho dầu về khi cần hạ tải. Bơm được mà không giữ được áp hầu như luôn là van một chiều không đóng kín — thường vì một hạt bẩn, không phải vì van hỏng.

Hai van, hai việc — hiểu đúng là chẩn đúng

Van một chiều (check valve) cho dầu đi một hướng duy nhất. Ở bơm tay, nó là thứ khiến mỗi nhịp bơm được cộng dồn — bơm xong nhịp này, dầu không chảy ngược lại để bạn phải bơm lại từ đầu. Van xả (release valve) mở chủ động cho dầu về để hạ tải — bình thường nó phải đóng kín tuyệt đối.

Vì sao "một hạt bẩn" đủ làm mất áp?

Van một chiều làm kín bằng một viên bi hoặc một mặt côn tì vào bệ van. Diện tích làm kín rất nhỏ và là kim loại-kim loại. Một hạt cứng nằm đúng vào vành tiếp xúc tạo ra một khe hở suốt vòng, dầu áp cao tìm đúng khe đó thoát về. Vì vậy phần lớn trường hợp không cần thay chi tiết — chỉ cần làm sạch bệ van và bi; thay nguyên bộ trước khi thử vệ sinh là tốn tiền vô ích trong phần lớn ca. Nhưng bẩn để lâu cũng gây hỏng thật: hạt cứng bị nén giữa bi và bệ hàng nghìn lần sẽ dập rỗ bề mặt bệ, tới lúc đó vệ sinh không còn cứu được, phải thay.

Van xả kẹt — phân biệt 3 lớp nguyên nhân

• Bẩn kẹt trên đường van: mở van mà dầu về rất chậm hoặc về ngắt quãng.
• Cơ cấu điều khiển sai hành trình (cần/vít xả lỏng, mòn ren, lắp thiếu chi tiết sau lần sửa trước): cảm giác mở van rỗng, không thấy "ăn".
• Lò xo yếu hoặc gãy: van không tự đóng lại, biểu hiện thành không giữ được áp, dễ bị chẩn nhầm sang van một chiều.

Cách tách nhanh cơ cấu điều khiển khỏi 2 nguyên nhân còn lại: thao tác mở-đóng van xả không tải và cảm nhận điểm "ăn" — không có điểm ăn rõ thì nghiêng về cơ cấu điều khiển, không phải bản thân van.

Sai lầm hay gặp khi tự sửa

• Tháo van ra mà không nhớ thứ tự và chiều — lắp lại sai chiều van một chiều khiến bơm không lên áp, đúng triệu chứng ban đầu, dễ tưởng chưa sửa được.
• Làm mất viên bi hoặc thay bi không đúng cỡ — không bao giờ kín lại được.
• Dùng giấy nhám thô đánh bệ van — phá luôn bề mặt làm kín. Bệ van không phải chi tiết để "đánh cho sạch" bằng vật liệu thô.
• Sửa xong không xả khí — cần bơm nhún, tụt giả, tưởng van vẫn hỏng, tháo ra lần nữa vô ích.

Sau khi sửa: kiểm cho đúng

Xả khí trước khi đánh giá bất cứ điều gì. Bơm không tải, xem có lên áp và giữ không. Giữ tải và quan sát đủ lâu — rịn van biểu hiện chậm, đừng kết luận trong vài giây. Mở van xả, xem tải hạ êm và kiểm soát được không. Xem thêm quy trình xả áp an toàn tại kìm không lên áp, bơm yếu, bị kẹt — cùng nguyên tắc, khác cơ cấu (bơm tách rời thay vì tích hợp trong kìm).

Phòng ngừa — gần như chỉ có một việc

Giữ dầu sạch — gần hết ca van không kín trên bơm/kích tay đều quay về đây. Đậy kín miệng bình dầu, không để hở khi cất. Đậy nắp khớp nối nhanh khi không dùng — bẩn vào qua khớp thì đi thẳng tới van. Thay dầu theo nhịp, đừng chờ tới lúc có sự cố. Đừng châm bù bằng dầu không rõ nguồn hoặc dầu đã để hở lâu.

Van xả và van một chiều là bộ phận có trong hầu hết bơm thủy lực và kích thủy lực — bất kỳ model nào giữ tải bằng dầu nhốt lại đều dựa vào van này để không bị tụt tải.

Bài viết liên quan

Sự cố ở phần khác của hệ bơm/kích: Bơm thủy lực không lên áp, lên áp rồi tụt (khoanh vùng lỗi bơm hay đầu công tác), Kích thủy lực không lên, xì dầu, rò rỉ (sự cố phía đầu công tác dạng kích), hoặc ống thủy lực bị phồng, rò, nứt (nếu nghi ngờ đường dầu thay vì van).

Cần tra cứu chọn máy theo tiết diện cáp? Xem Ép cos & Cắt cáp — cẩm nang chọn máy.

Câu hỏi thường gặp